मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥ १ ॥
manum ekagram asinam abhigamya maharshayah pratipujya yathanyayam idam vachanam abruvan 1
भगवन् सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः । अन्तरप्रभवानां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥
bhagavan sarvavarnanam yathavad anupurvashah antaraprabhavanam cha dharman no vaktum arhasi 2
त्वमेको ह्यस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयंभुवः । अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्यतत्त्वार्थवित्प्रभो ॥ ३ ॥
tvam eko hyasya sarvasya vidhanasya svayambhuvah achintyasya aprameyasya karyatattvarthavit prabho 3
स तैः पृष्टस्तथा सम्यगमितोजा महात्मभिः । प्रत्युवाचार्च्य तान् सर्वान् महर्षीञ्छ्रूयतामिति ॥ ४ ॥
sa taih prishtas tatha samyag amitauja mahatmabhih pratyuvacharchya tan sarvan maharshin shruyatam iti 4
आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ ५ ॥
asid idam tamobhutam aprajnatam alakshanam apratarkyam avijneyam prasuptam iva sarvatah 5
ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत् तमोनुदः ॥ ६ ॥
tatah svayambhur bhagavan avy akto vyanjayann idam mahabhutadi vrittojah prad ur asit tamonudah 6
योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ ॥ ७ ॥
yo savatindriyagrahyah sukshmo avyaktah sanatanah sarvabhutamayo achintyah sa eva svayam udbabhau 7
सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥ ८ ॥
so abhidhyaya sharirat svat sisrikshur vividhah prajah apa eva sasarjadau tasu viryam avasrijat 8
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ ९ ॥
tad andam abhavad haimam sahasramshusamaprabham tasmin jajne svayam brahma sarvalokapitamahah 9
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ १० ॥
apo nara iti prokta apo vai narasunavah ta yad asyayanam purvam tena narayanah smritah 10
यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥ ११ ॥
yat tat karanam avyaktam nityam sadasadatmakam tadvisrishtah sa purusho loke brahmeti kirt yate 11
तस्मिन्नण्डे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद्द्विधा ॥ १२ ॥
tasminn ande sa bhagavan ushitva parivatsaram svayam evatmano dhyanat tad andam akarod dvidha 12
ताभ्यां स शकलाभ्यां च दिवं भूमिं च निर्ममे । मध्ये व्योम दिशश्चाष्टावपां स्थानं च शाश्वतम् ॥ १३ ॥
tabhyam sa shakalabhyam cha divam bhumim cha nirmame madhye vyoma dishash chashtav apam sthanam cha shashvatam 13
उद्बबर्हात्मनश्चैव मनः सदसदात्मकम् । मनसश्चाप्यहङ्कारमभिमन्तारमीश्वरम् ॥ १४ ॥
udbabarhatmanash chaiva manah sadasadatmakam manasash chapy ahankaram abhimantaram ishvaram 14
महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां ग्रहीतॄणि शनैः पञ्चैन्द्रियाणि च ॥ १५ ॥
mahantam eva chatmanam sarvani trigunani cha vishayanam grahitrini shanaih panchendriyani cha 15
तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसाम् । संनिवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥ १६ ॥
tesham tv avayavan sukshman shannan apy amitaujasam sanniveshy atmamatr asu sarvabhutani nirmame 16
यन्मूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तानीमान्याश्रयन्ति षट् । तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्तिं मनीषिणः ॥ १७ ॥
yan murtyavayavah sukshmas tan imany ashrayanti shat tasmach shariram ity ahus tasya murtim manishinah 17
तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मभिः । मनश्चावयवैः सूक्ष्मैः सर्वभूतकृदव्ययम् ॥ १८ ॥
tad avishanti bhutani mahanti saha karmabhih manash chavayavaih sukshmaih sarvabhutakrid avyayam 18
तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् । सूक्ष्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः सम्भवत्यव्ययाद्व्ययम् ॥ १९ ॥
tesham idam tu saptanam purushanam mahaujasam sukshmabhyo murtimatrabhyah sambhavaty avyayad vyayam 19
आद्याद्यस्य गुणं त्वेषामवाप्नोति परः परः । यो यो यावतिथश्चैषां स स तावद्गुणः स्मृतः ॥ २० ॥
adyadyasya gunam tv esham avapnoti parah parah yo yo yavatithash chaisham sa sa tavad gunah smritah 20
सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥ २१ ॥
sarvesham tu sa namani karmani cha prithak prithak vedashabdebhya evadau prithak samsth ash cha nirmame 21
कर्मात्मनां च देवानां सोऽसृजत्प्राणिनां प्रभुः । साध्यानां च गणं सूक्ष्मं यज्ञं चैव सनातनम् ॥ २२ ॥
karmatmanam cha devanam so asrijat praninam prabhuh sadhyanam cha ganam sukshmam yajnam chaiva sanatanam 22
अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ २३ ॥
agnivayuravibhyas tu trayam brahma sanatanam dudoha yajnasiddhyartham rigyajuhsamalakshanam 23
कालं कालविभक्तीश्च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा । सरितः सागराञ्शैलान् समानि विषमाणि च ॥ २४ ॥
kalam kalavibhaktish cha nakshatrani graham s tatha saritah sagaran shailan samani vishamani cha 24
तपो वाचं रतिं चैव कामं च क्रोधमेव च । सृष्टिं ससर्ज चैवेमां स्रष्टुमिच्छन्निमाः प्रजाः ॥ २५ ॥
tapo vacham ratim chaiva kamam cha krodham eva cha srishtim sasarja chaivemam srashtum ichchhann imah prajah 25
कर्मणां च विवेकार्थं धर्माधर्मौ व्यवेचयत् । द्वन्द्वैरयोजयच्चैमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः ॥ २६ ॥
karmanam cha vivekartham dharmadharmau vyavechayat dvandvair ayojayach cha imah sukhaduhkhadibhih prajah 26
अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः । ताभिः सार्धमिदं सर्वं सम्भवत्यनुपूर्वशः ॥ २७ ॥
anvyo matra vinashinyo dashardhanam tu yah smritah tabhih sardham idam sarvam sambhavaty anupurvashah 27
यं तु कर्मणि यस्मिन् स न्ययुङ्क्त प्रथमं प्रभुः । स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः ॥ २८ ॥
yam tu karmani yasmin sa nyayunkta prathamam prabhuh sa tad eva svayam bheje srijyamanah punah punah 28
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । यद् यस्य सोऽदधात् सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् ॥ २९ ॥
himsrahimsre mridukrure dharmadharmav ritanrite yad yasya so adadhat sarge tat tasya svayam avishat 29
यथर्तुलिङ्गान्यर्तवः स्वयमेवर्तुपर्यये । स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः ॥ ३० ॥
yathartulingany ritavah svayam evartuparyaye svani svany abhipadyante tatha karmani dehinah 30
लोकानां तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥ ३१ ॥
lokanam tu vivriddhyartham mukhabahurupadatah brahmanam kshatriyam vaishyam shudram cha niravartayat 31
द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत्प्रभुः ॥ ३२ ॥
dvidha kritvatmano deham ardhen purusho bhavat ardhen nari tasyam sa virajam asrijat prabhuh 32
तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् । तं मां वित्तास्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः ॥ ३३ ॥
tapas taptvasrijad yam tu sa svayam purusho virat tam mam vittasya sarvasya srashtaram dvijasattamah 33
अहं प्रजाः सिसृक्षुस्तु तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । पतीन् प्रजानामसृजं महर्षीनादितो दश ॥ ३४ ॥
aham prajah sisrikshus tu tapas taptva sudushcharam patin prajananam asrijam maharshin adito dasha 34
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ॥ ३५ ॥
marichim atryangirasau pulastyam pulaham kratum prachetasam vashishtham cha bhrigum naradam eva cha 35
एते मनूंस्तु सप्तान्यानसृजन् भूरितेजसः । देवान् देवनिकायांश्च महर्षींश्चामितौजसः ॥ ३६ ॥
ete manums tu saptanyan asrijan bhuritejasah devan devanikayams cha maharshims chamitaujasah 36
यक्षरक्षःपिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् । नागान् सर्पान् सुपर्णांश्च पितॄणां च पृथग्गणम् ॥ ३७ ॥
yaksharakshahpishachamsh cha gandharvapsaraso suran nagan sarpan suparnamsh cha pitrinam cha prithagganam 37
विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च ॥ ३८ ॥
vidyuto shanimeghamsh cha rohitendradh anumshi cha ulkanirghataketumsh cha jyotimshy uchchavachani cha 38
किन्नरान् वानरान् मत्स्यान् विविधांश्च विहङ्गमान् । पशून् मृगान् मनुष्यांश्च व्यालांश्चोभयतोदतः ॥ ३९ ॥
kinnaran vanaran matsyan vividh amsh cha vihangan pashun mrig an manushyamsh cha vyalamsh chobhayatodatah 39
कृमिकोटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम् । सर्वं च दंशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम् ॥ ४० ॥
krimikitapatangamsh cha yukamakshikamatkunam sarvam cha damshamashakam sthavaram cha prithagvidham 40
एवमेतैरिदं सर्वं मन्नियोगान्महात्मभिः । यथाकर्म तपोयोगात् सृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ ४१ ॥
evam etair idam sarvam manniyogan mahatmabhih yathakarma tapoyogat srishtam sthavarajangamam 41
येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम् । तत्तथा वोऽभिधास्यामि क्रमयोगं च जन्मनि ॥ ४२ ॥
yesham tu yadrisham karma bhutanam iha kirtitam tat tatha vo bhidh ashyami kramayogam cha janmani 42
पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः । रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः ॥ ४३ ॥
pashavash cha mr igash chaiva vyalash chobhayodatah rakshamsi cha pishachash cha manush yash cha jarayujah 43
अण्डजाः पक्षिणः सर्पा नक्रा मत्स्याश्च कच्छपाः । यानि चैवंप्रकाराणि स्थलजान्यौदकानि च ॥ ४४ ॥
andajah pakshinah sarpa nakra matsyash cha kachchapah yani chaivamprakarani sthalajany audakani cha 44
स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् । ऊष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत्किं चिदीदृशम् ॥ ४५ ॥
svedajam damshamashakam yukamakshikamatkunam ushmanash chopajayante yach chanyat kim chid idrisham 45
उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ॥ ४६ ॥
udbhijjah sthav arah sarve bijakandaprarohinah oshadhyah phalapakanta bahupushpaphalopagah 46
अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः । पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥ ४७ ॥
apushpah phalavanto ye te vanaspatayah smritah pushpinah phalinash chaiva vrikshas tubhayatah smritah 47
गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥ ४८ ॥
gucchagulmam tu vividham tathaiva trinajatayah bijakandaruhany eva pratana vallya eva cha 48
तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना । अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः ॥ ४९ ॥
tamasa bahurupena veshtitah karmahetuna antahsanjna bhavanty ete sukhaduhkhasamanvitah 49
एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः । घोरेऽस्मिन् भूतसंसारे नित्यं सततयायिनि ॥ ५० ॥
etadantas tu gatayo brahmadyah samud ahritah ghore smin bhutasamsare nityam satatayayini 50
एवं सर्वं स सृष्ट्वेदं मां चाचिन्त्यपराक्रमः । आत्मन्यन्तर्दधे भूयः कालं कालेन पीडयन् ॥ ५१ ॥
evam sarvam sa srishtvedam mam chachintyaparakramah atmany antardadhe bhuyah kalam kalena pidayan 51
यदा स देवो जागर्ति तदेवं चेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति ॥ ५२ ॥
yada sa devo jagarti tad evam chestate jagat yada svapiti shantatma tada sarvam nimilati 52
तस्मिन् स्वपिति तु स्वस्थे कर्मात्मानः शरीरिणः । स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति ॥ ५३ ॥
tasmin svapiti tu swasthe karmatmanah sharirinah svakarmabhyo nivartante manash cha glanim richchhati 53
युगपत् तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन् महात्मनि । तदायं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति निर्वृतः ॥ ५४ ॥
yugapat tu praliyante yada tasmin mahatmani tadayam sarvabhutatma sukham svapiti nirvritah 54
तमोऽयं तु समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः । न च स्वं कुरुते कर्म तदोऽत्क्रामति मूर्तितः ॥ ५५ ॥
tamo yam tu samashritya chiram tishthati sendriyah na cha svam kurute karma tadotkramati murtitah 55
यदाणुमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च । समाविशति संसृष्टस्तदा मूर्तिं विमुञ्चति ॥ ५६ ॥
yadanumatriko bhutva bijam sthasnu charishnu cha samavishati samsrishtas tada murtim vimunchati 56
एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं चराचरम् । सञ्जीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः ॥ ५७ ॥
evam sa jagratsvapn abhyam idam sarvam characharam sanjivayati chajasram pramapayati chavyayah 57
इदं शास्त्रं तु कृत्वासौ मामेव स्वयमादितः । विधिवद् ग्राहयामास मरीच्यादींस्त्वहं मुनीन् ॥ ५८ ॥
idam shastram tu kritvasau mam eva svayam aditah vidhivad grahayam asa marichyadim s tv aham munin 58
एतद् वोऽयं भृगुः शास्त्रं श्रावयिष्यत्यशेषतः । एतद्धि मत्तोऽधिजगे सर्वमेषोऽखिलं मुनिः ॥ ५९ ॥
etad vo yam bhriguh shastram shravayishaty asheshtah etad dhi matto dhijage sarvam esho khilam munih 59
ततस्तथा स तेनोक्तो महर्षिमनुना भृगुः । तानब्रवीद् ऋषीन् सर्वान् प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ६० ॥
tatas tatha sa tenokto maharshi manuna bhriguh tan abrav id rishin sarvan prit atma shruyatam iti 60
स्वायम्भुवस्यास्य मनोः षड्वंश्या मनवोऽपरे । सृष्टवन्तः प्रजाः स्वाः स्वा महात्मानो महौजसः ॥ ६१ ॥
svayambhuvasyasya manoh shad vamshya manavo apare srishtavantah prajah svah sva mahatmano mahaujasah 61
स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । चाक्षुषश्च महातेजा विवस्वत्सुत एव च ॥ ६२ ॥
svarochishash chottamash cha tamaso raivatas tatha chakshushash cha mahateja vivasvatsuta eva cha 62
स्वायम्भुवाद्याः सप्तैते मनवो भूरितेजसः । स्वे स्वेऽन्तरे सर्वमिदमुत्पाद्यापुश्चराचरम् ॥ ६३ ॥
svayambhuvadyah saptaite manavo bhuritejasah sve sve antare sarvam idam utpadya apush characharam 63
निमेषा दश चाष्टौ च काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला । त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः ॥ ६४ ॥
nimesha dasha cha ashtau cha kashtha trimshat tu tah kalah trimshat kala muhurtah syad ahor atram tu tavatah 64
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके । रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥ ६५ ॥
ahoratre vibhajate suryo manushadaivike ratrih svapnaya bhutanam cheshtayai karmanam ahah 65
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । कर्मचेष्टास्वहः कृष्णः शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥ ६६ ॥
pitrye ratryahani masah pravibhagas tu pakshayoh karmacheshtasv ahah krishnah shuklah svapnaya sharvari 66
दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ ६७ ॥
daive ratryahani varsham pravibhagas tayoh punah ahas tatrodagayanam ratrih syad dakshinayanam 67
ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत्प्रमाणं समासतः । एकैकशो युगानां तु क्रमशस्तन्निबोधत ॥ ६८ ॥
brahmasya tu kshapahasya yat pramanam samasatah ekaikasho yuganam tu kramashas tan nibodhata 68
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ ६९ ॥
chatvary ahuh sahasrani varshanam tat kritam yugam tasya tavat shati sandhya sandhyamshash cha tathavidhah 69
इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥ ७० ॥
itareshu sasandhyeshu sasandhyamsheshu cha trishu ekapayena vartante sahasrani shatani cha 70
यदेतत्परिसङ्ख्यातमादावेव चतुर्युगम् । एतद्द्वादशसाहस्रं देवानां युगमुच्यते ॥ ७१ ॥
yad etat parisankhyatam adav eva chaturyugam etad dvadasha sahasram devanam yugam uchyate 71
दैविकानां युगानां तु सहस्रं परिसङ्ख्यया । ब्राह्ममेकमहर्ज्ञेयं तावतीं रात्रिमेव च ॥ ७२ ॥
daivikanam yuganam tu sahasram parisankhyaya brahmam ekam ahar jneyam tavatim ratrim eva cha 72
तद्वै युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः । रात्रिं च तावतीमेव तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ७३ ॥
tad vai yugasahasrantam brahmam punyam ahar viduh ratrim cha tavatim eva te ahoratravido janah 73
तस्य सोऽहर्निशस्यान्ते प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । प्रतिबुद्धश्च सृजति मनः सदसदात्मकम् ॥ ७४ ॥
tasya so aharnishasy ante prasuptah pratibudhyate pratibuddhash cha srijati manah sadasadatmakam 74
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया । आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दं गुणं विदुः ॥ ७५ ॥
manah srishtim vikurute chodyamanam sisrikshaya akasham jayate tasmat tasya shabdam gunam viduh 75
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥ ७६ ॥
akashat tu vikurvanat sarvagandhavahah shuchih balavan jayate vayuh sa vai sparshaguno matah 76
वायोरपि विकुर्वाणाद्विरोचिष्णु तमोनुदम् । ज्योतिरुत्पद्यते भास्वत्तद्रूपगुणमुच्यते ॥ ७७ ॥
vayor api vikurvanad virochishnu tamonudam jyotir utpadyate bhasvat tad rupagunam uchyate 77
ज्योतिषश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः । अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिरित्येषा सृष्टिरादितः ॥ ७८ ॥
jyotishash cha vikurvanad apo rasagunah smritah adbhyo gandh guna bhumir ity esha srishtir aditah 78
यत्प्राग्द्वादशसाहस्रमुदितं दैविकं युगम् । तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ ७९ ॥
yat prag dvadasha sahasram uditam daivikam yugam tad eka saptatigunam manv antaram ih uchyate 79
मन्वन्तराण्यसङ्ख्यानि सर्गः संहार एव च । क्रीडन्निवैतत्कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः ॥ ८० ॥
manvantarany asankhyani sargah samhara eva cha kridann iva etat kurute parameshthi punah punah 80
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे । नाधर्मेणागमः कश्चिन्मनुष्यान्प्रति वर्तते ॥ ८१ ॥
chatushpat sakalo dharmah satyam chaiva krite yuge na adhar mena agamah kashchin manushyan prati vartate 81
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरॊपितः । चौरिकानृतमायाभिर्धर्मश्चापैति पादशः ॥ ८२ ॥
itareshv agam ad dharmah padashas tv avaropitah chaurik anrita mayabhir dharmash cha apaiti padashah 82
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः । कृते त्रेतादिषु ह्येषामायुर् ह्रसति पादशः ॥ ८३ ॥
arogah sarvasiddharthash chaturvarshashatayushah krite tretadishu hy esham ayur hrasati padashah 83
वेदोक्तमायुर् मर्त्यानामाशिषश्चैव कर्मणाम् । फलन्त्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ॥ ८४ ॥
vedoktam ayur martyanam ashishash chaiva karmanam phalanty anuyugam loke prabhavash cha sharirinam 84
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे नॄणां युगह्रासानुरूपतः ॥ ८५ ॥
anye kritayuge dharmas tretayam dvapare apare anye kaliyuge nrinam yugahrasanurupatah 85
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ ८६ ॥
tapah param kritayuge tretayam jnanam uchyate dvapare yajnam evahur danam ekam kalau yuge 86
सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः । मुखबाहूरुपज्जानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत् ॥ ८७ ॥
sarvasyasya tu sargasya guptyartham sa mahadyutih mukhabahurupajjanam prithak karmany akalpayat 87
अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ ८८ ॥
adhyapanam adhyayanam yajanam yajanam tatha danam pratigraham chaiva brahmananam akalpayat 88
प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । विषयेष्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥ ८९ ॥
prajanam rakshanam danam ijya adhyayanam eva cha vishayeshu aprasaktish cha kshatriyasya samasatah 89
पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । वणिक्पथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिमेव च ॥ ९० ॥
pashunam rakshanam danam ijya adhyayanam eva cha vanikpatham kusidam cha vaishyasya krishim eva cha 90
एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् । एतेषामेव वर्णानां शुश्रूषामनसूयया ॥ ९१ ॥
ekam eva tu shudrasya prabhuh karma samadishat etesham eva varnanam shushrusham anasuyaya ॥ 91 ॥
ऊर्ध्वं नाभेर्मेध्यतरः पुरुषः परिकीर्तितः । तस्मान्मेध्यतमं त्वस्य मुखमुक्तं स्वयंभुवा ॥ ९२ ॥
urdhvam nabher medhyatarah purushah parikirtitah tasman medhyatamam tv asya mukham uktam svayambhuva ॥ 92 ॥
उत्तमाङ्गोद्भवाज्ज्येष्ठ्याद्ब्रह्मणश्चैव धारणात् । सर्वस्यैवास्य सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः ॥ ९३ ॥
uttamangodbhavaj jyeshthyad brahmanash chaiva dharanat sarvasyaivasya sargasya dharmato brahmanah prabhuh ॥ 93 ॥
तं हि स्वयंभूः स्वादास्यात्तपस्तप्त्वादितोऽसृजत् । हव्यकव्याभिवाह्याय सर्वस्यास्य च गुप्तये ॥ ९४ ॥
tam hi svayambhuh svad asyat tapas taptvadito asrijat havyakavyabhivahyaya sarvasyasya cha guptaye ॥ 94 ॥
यस्यास्येन सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः । कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥ ९५ ॥
yasyasyena sadashnanti havyani tridivaukasah kavyani chaiva pitarah kim bhutam adhikam tatah ॥ 95 ॥
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ ९६ ॥
bhutanam praninah shreshthah praninam buddhijivinah buddhimatsu narah shreshtha nareshu brahmanah smritah ॥ 96 ॥
ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः ॥ ९७ ॥
brahmaneshu cha vidvamso vidvatsu kritabuddhayah kritabuddhishu kartarah kartrishu brahmavedinah ॥ 97 ॥
उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिर्धर्मस्य शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ९८ ॥
utpattir eva viprasya murtir dharmasya shashvati sa hi dharmartham utpanno brahmabhuyaya kalpate ॥ 98 ॥
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ ९९ ॥
brahmano jayamano hi prithivyam adhijayate ishvarah sarvabhutanam dharmakoshasya guptaye ॥ 99 ॥
सर्वं स्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किं चिज्जगतीगतम् । श्रैष्ठ्येनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति ॥ १०० ॥
sarvam svam brahmanasyedam yat kim chij jagatagatam shraishthyenabhijanenedam sarvam vai brahmano arhati ॥ 100 ॥
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः ॥ १०१ ॥
svam eva brahmano bhunkte svam vaste svam dadati cha anrishamsyad brahmanasya bhunjate hitare janah ॥ 101 ॥
तस्य कर्मविवेकार्थं शेषाणामनुपूर्वशः । स्वायंभुवो मनुर्धीमानिदं शास्त्रमकल्पयत् ॥ १०२ ॥
tasya karmavivekartham sheshanam anupurvashah svayambhuvo manur dhiman idam shastram akalpayat ॥ 102 ॥
विदुषा ब्राह्मणेनेदं अध्येतव्यं प्रयत्नतः । शिष्येभ्यश्च प्रवक्तव्यं सम्यङ्नान्येन केन चित् ॥ १०३ ॥
vidusha brahmanenedam adhyetavyam prayatnatah shishyebhyash cha pravaktavyam samyan nanyena kena chit ॥ 103 ॥
इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः शंसितव्रतः । मनोवाग्गेहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिप्यते ॥ १०४ ॥
idam shastram adhiyano brahmanah shamsitavratah manovaggehajair nityam karmadoshair na lipyate ॥ 104 ॥
पुनाति पङ्क्तिं वंश्यांश्च सप्तसप्त परावरान् । पृथिवीमपि चैवेमां कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति ॥ १०५ ॥
punati panktim vamshyamsh cha sapta sapta paravaran prithivim api chaivemam kritsnam eko api so arhati ॥ 105 ॥
इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् । इदं यशस्यमायुष्यं इदं निःश्रेयसं परम् ॥ १०६ ॥
idam svastyayanam shreshtham idam buddhivivardhanam idam yashasyam ayushyam idam nihshreyasam param ॥ 106 ॥
अस्मिन् धर्मोऽखिलेनोक्तो गुणदोषौ च कर्मणाम् । चतुर्णामपि वर्णानामाचारश्चैव शाश्वतः ॥ १०७ ॥
asmin dharmo akhilenokto gunadoshau cha karmanam chaturnam api varnanam acharash chaiva shashvatah ॥ 107 ॥
आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च । तस्मादस्मिन्सदा युक्तो नित्यं स्यादात्मवान्द्विजः ॥ १०८ ॥
acharah paramo dharmah shrutyuktah smarta eva cha tasmad asmin sada yukto nityam syad atmavan dvijah ॥ 108 ॥
आचाराद्विच्युतो विप्रो न वेदफलमश्नुते । आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत् ॥ १०९ ॥
acharadvichyuto vipro na vedaphalam ashnute acharena tu samyuktah sampurnaphalabhag bhavet ॥ 109 ॥
एवं आचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम् ॥ ११० ॥
evam acharato drishtva dharmasya munayo gatim sarvasya tapaso mulam acharam jagrihuh param ॥ 110 ॥
जगतश्च समुत्पत्तिं संस्कारविधिमेव च । व्रतचर्योपचारं च स्नानस्य च परं विधिम् ॥ १११ ॥
jagatas cha samutpattim samskaravidhim eva cha vratacharyopacharam cha snanasya cha param vidhim ॥ 111 ॥
दाराधिगमनं चैव विवाहानां च लक्षणम् । महायज्ञविधानं च श्राद्धकल्पं च शाश्वतम् ॥ ११२ ॥
daradhigamanam chaiva vivahanam cha lakshanam mahayajnavidhanam cha shraddhakalpam cha shashvatam ॥ 112 ॥
वृत्तीनां लक्षणं चैव स्नातकस्य व्रतानि च । भक्ष्याभक्ष्यं च शौचं च द्रव्याणां शुद्धिमेव च ॥ ११३ ॥
vrittinam lakshanam chaiva snatakasya vratani cha bhakshyabhakshyam cha shaucham cha dravyanam shuddhim eva cha ॥ 113 ॥
स्त्रीधर्मयोगं तापस्यं मोक्षं संन्यासमेव च । राज्ञश्च धर्ममखिलं कार्याणां च विनिर्णयम् ॥ ११४ ॥
stridharmayogam tapasyam moksham sannyasam eva cha rajnash cha dharmam akhilam karyanam cha vinirnayam ॥ 114 ॥
साक्षिप्रश्नविधानं च धर्मं स्त्रीपुंसयोरपि । विभागधर्मं द्यूतं च कण्टकानां च शोधनम् ॥ ११५ ॥
sakshiprashnavidhanam cha dharmam stripumshayor api vibhagadharmam dyutam cha kantakanam cha shodhanam ॥ 115 ॥
वैश्यशूद्रोपचारं च संकीर्णानां च संभवम् । आपद्धर्मं च वर्णानां प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥ ११६ ॥
vaishyashudropacharam cha sankirnanam cha sambhavam apaddharmam cha varnanam prayashchittavidhim tatha ॥ 116 ॥
संसारगमनं चैव त्रिविधं कर्मसम्भवम् । निःश्रेयसं कर्मणां च गुणदोषपरीक्षणम् ॥ ११७ ॥
samsaragamanam chaiva trividham karmasambhavam nihshreyasam karmanam cha gunadoshaparikshanam ॥ 117 ॥
देशधर्माञ् जातिधर्मान्कुलधर्मांश्च शाश्वतान् । पाषण्डगणधर्मांश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुक्तवान्मनुः ॥ ११८ ॥
deshadharman jatidharman kuladharmamsh cha shashvatan pashandagandharmamsh cha shastre asminn uktavan manuh ॥ 118 ॥
यथेदमुक्तवाञ् शास्त्रं पुरा पृष्टो मनुर्मया । तथेदं यूयमप्यद्य मत्सकाशान्निबोधत ॥ ११९ ॥
yathedam uktavan shastram pura prishto manur maya tathedam yuyam apy adya matsakashan nibodhata ॥ 119 ॥