अथ तृतीयोऽध्यायः
गुणविगुणविभागो वर्तते नैव किञ्चित् रतिविरतिविहीनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम् । गुणविगुणविहीनं व्यापकं विश्वरूपं कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै ॥ १ ॥
gunavigunavibhago vartate naiva kinchit rativirativihinam nirmalam nishprapancham । gunavigunavihinam vyapakam vishvarupam katham aham iha vande vyomarupam shivam vai ॥ 1 ॥
श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च कार्यं हि कारणमिदं हि परं शिवश्च । एवं विकल्परहितोऽहमलं शिवश्च स्वात्मनमात्मनि सुमित्र कथं नमामि ॥ २ ॥
shvetadivarnarahito niyatam shivash cha karyam hi karanam idam hi param shivash cha । evam vikalparahito’ham alam shivash cha svatmanam atmani sumitra katham namami ॥ 2 ॥
निर्मूलमूलरहितो हि सदोदितोऽहं निर्धूमधूमरहितो हि सदोदितोऽहम् । निर्दीपदीपरहितो हि सदोदितोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३ ॥
nirmulamularahito hi sadodito’ham nirdhumadhumarahito hi sadodito’ham । nirdeepadiparahito hi sadodito’ham jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 3 ॥
निष्कामकाममिह नाम कथं वदामि निःसङ्गसङ्गमिह नाम कथं वदामि । निःसारसाररहितं च कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४ ॥
nishkamakamamiha nama katham vadami nih-sangasangamiha nama katham vadami । nih-sarasaararahitam cha katham vadami jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 4 ॥
अद्वैतरूपमखिलं हि कथं वदामि द्वैतस्वरूपमखिलं हि कथं वदामि । नित्यं त्वनित्यमखिलं हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ५ ॥
advaitarupam akhilam hi katham vadami dvaitasvarupam akhilam hi katham vadami । nityam tv anityam akhilam hi katham vadami jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 5 ॥
स्थूलं हि नो न हि कृशं न गतागतं हि आद्यन्तमध्यरहितं न परापरं हि । सत्यं वदामि खलु वै परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ६ ॥
sthulam hi no na hi krisham na gatagatam hi adyantamadhyarahitam na paraparam hi । satyam vadami khalu vai paramarthatattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 6 ॥
संविद्धि सर्वकरणानि नभोनिभानि संविद्धि सर्वविषयांश्च नभोनिभांश्च । संविद्धि चैकममलं न हि बन्धमुक्तं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ७ ॥
samviddhi sarvakarani nabhonibhani samviddhi sarvavishayamsh cha nabhonibhansh cha । samviddhi chaikam amalam na hi bandhamuktam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 7 ॥
दुर्बोधबोधगहनो न भवामि तात दुर्लक्ष्यलक्ष्यगहनो न भवामि तात । आसन्नरूपगहनो न भवामि तात ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ८ ॥
durbodhabodhagahano na bhavami tata durlakshyalakshyagahano na bhavami tata । asannarupagahano na bhavami tata jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 8 ॥
निष्कर्मकर्मदहनो ज्वलनो भवामि निर्दुःखदुःखदहनो ज्वलनो भवामि । निर्देहदेहदहनो ज्वलनो भवामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ९ ॥
nishkarmakarmadahano jvalano bhavami nirduhkha-duhkhadahano jvalano bhavami । nirdeha-dehadahano jvalano bhavami jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 9 ॥
निष्पापपापदहनो हि हुताशनोऽहं निर्धर्मधर्मदहनो हि हुताशनोऽहम् । निर्बन्धबन्धदहनो हि हुताशनोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १० ॥
nishpapapapadahano hi hutashano’ham nirdharmadharmadahano hi hutashano’ham । nirbandhabandhadahano hi hutashano’ham jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 10 ॥
निर्भावभावरहितो न भवामि वत्स निर्योगयोगरहितो न भवामि वत्स । निश्चित्तचित्तरहितो न भवामि वत्स ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ११ ॥
nirbhavabhavarahito na bhavami vatsa niryogayogarahito na bhavami vatsa । nishchittachittarahito na bhavami vatsa jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 11 ॥
निर्मोहमोहपदवीति न मे विकल्पो निःशोकशोकपदवीति न मे विकल्पः । निर्लोभलोभपदवीति न मे विकल्पो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १२ ॥
nirmohamohapadaviti na me vikalpo nihshokashokapadaviti na me vikalpah । nirlobhalobhapadaviti na me vikalpo jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 12 ॥
संसारसन्ततिलता न च मे कदाचित् सन्तोषसन्ततिसुखो न च मे कदाचित् । अज्ञानबन्धनमिदं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १३ ॥
samsarasantalata na cha me kadachit santoshasantatisukho na cha me kadachit । ajnanabandhanam idam na cha me kadachit jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 13 ॥
संसारसन्ततिरजो न च मे विकारः सन्तापसन्ततितमो न च मे विकारः । सत्त्वं स्वधर्मजनकं न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १४ ॥
samsarasantarajo na cha me vikarah santapasantatitamo na cha me vikarah । sattvam svadharmajanakam na cha me vikaro jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 14 ॥
सन्तापदुःखजनको न विधिः कदाचित् सन्तापयोगजनितं न मनः कदाचित् । यस्मादहङ्कृतिरियं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १५ ॥
santapaduhkhajanako na vidhih kadachit santapayogajanitam na manah kadachit । yasmad ahankritir iyam na cha me kadachit jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 15 ॥
निष्कम्पकम्पनिधनं न विकल्पकल्पं स्वप्नप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि । निःसारसारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १६ ॥
nishkampakampanidhanam na vikalpakalpam svapnaprabodhanidhanam na hitahitam hi । nihsarasaranidhanam na characharam hi jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 16 ॥
नो वेद्यवेदकमिदं न च हेतुतर्क्यं वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः । एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १७ ॥
no vedyavedakam idam na cha hetutarkyam vachamagocharam idam na mano na buddhih । evam katham hi bhavatah kathayami tattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 17 ॥
निर्भिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्त्व- मन्तर्बहिर्न हि कथं परमार्थतत्त्वम् । प्राक्सम्भवं न च रतं न हि वस्तु किञ्चित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १८ ॥
nirbhinnabhinnarahitam paramarthatattvam antarbahir na hi katham paramarthatattvam । praksambhavam na cha ratam na hi vastu kinchit jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 18 ॥
रागादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वं दैवादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वम् । संसारशोकरहितं त्वहमेव तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ १९ ॥
ragadidosharahitam tv aham eva tattvam daivadidosharahitam tv aham eva tattvam । samsarashokarahitam tv aham eva tattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 19 ॥
स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं कालत्रयं यदि च नेति कथं दिशश्च । शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २० ॥
sthanatrayam yadi cha neti katham turiyam kalatrayam yadi cha neti katham dishash cha । shantam padam hi paramam paramarthatattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 20 ॥
दीर्घो लघुः पुनरितीह नमे विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः । कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २१ ॥
dirgho laghuh punar iti iha na me vibhago vistarasankatam iti iha na me vibhagah । konam hi vartulam iti iha na me vibhago jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 21 ॥
मातापितादि तनयादि न मे कदाचित् जातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित् । निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २२ ॥
matapitadi tanayadi na me kadachit jatam mritam na cha mano na cha me kadachit । nirvyakulam sthiram idam paramarthatattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 22 ॥
शुद्धं विशुद्धमविचारमनन्तरूपं निर्लेपलेपमविचारमनन्तरूपम् । निष्खण्डखण्डमविचारमनन्तरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २३ ॥
shuddham vishuddham avicharam anantarupam nirlepaleepam avicharam anantarupam । nishkhandakhandam avicharam anantarupam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 23 ॥
ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र सन्ति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र सन्ति । यद्येकरूपममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २४ ॥
brahmadayah suraganah katham atra santi svargadayo vasatayah katham atra santi । yad ekarupam amalam paramarthatattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 24 ॥
निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेषशेषविमलो हि कथं वदामि । निर्लिङ्गलिङ्गविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २५ ॥
nirneti neti vimalaḥ hi katham vadami nihsheshashesha-vimalo hi katham vadami । nirlingalingavimalo hi katham vadami jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 25 ॥
निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसङ्गसङ्गरहितं परमं विनोदम् । निर्देहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २६ ॥
nishkarmakarmaparamam satatam karomi nihsangasangarahitam paramam vinodam । nirdehadeharahitam satatam vinodam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 26 ॥
मायाप्रपञ्चरचना न च मे विकारः । कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः । सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २७ ॥
mayaprapancharachana na cha me vikarah । kautilyadambharachana na cha me vikarah । satyanriteti rachana na cha me vikaro jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 27 ॥
सन्ध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो- ह्यन्तः प्रबोधरहितं बधिरो न मूकः । एवं विकल्परहितं न च भावशुद्धं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २८ ॥
sandhyadikalarahitam na cha me viyogo hy antah prabodharahitam badhiro na mukah । evam vikalparahitam na cha bhavashuddham jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 28 ॥
निर्नाथनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै । संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ २९ ॥
nirnathanatharahitam hi nirakulam vai nishchittachittavigatam hi nirakulam vai । samviddhi sarvavigatam hi nirakulam vai jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 29 ॥
कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि । एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३० ॥
kantar mandiram idam hi katham vadami samsiddhasamshayam idam hi katham vadami । evam nirantarasamam hi nirakulam vai jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 30 ॥
निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति निर्बीजबीजरहितं सततं विभाति । निर्वाणबन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३१ ॥
nirjivajivarahitam satatam vibhati nirbijabijarahitam satatam vibhati । nirvanabandharahitam satatam vibhati jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 31 ॥
सम्भूतिवर्जितमिदं सततं विभाति संसारवर्जितमिदं सततं विभाति । संहारवर्जितमिदं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३२ ॥
sambhutivarjitam idam satatam vibhati samsaravarjitam idam satatam vibhati । samharavarjitam idam satatam vibhati jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 32 ॥
उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निर्भिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किञ्चित् । निर्लज्जमानस करोषि कथं विषादं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३३ ॥
ullekhamatram api te na cha namarupam nirbhinnabhinnam api te na hi vastu kinchit । nirlajjamana sa karoshi katham vishadam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 33 ॥
किं नाम रोदिषि सखे न जरा न मृत्युः किं नाम रोदिषि सखे न च जन्म दुःखम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३४ ॥
kim nama rodishi sakhe na jara na mrityuh kim nama rodishi sakhe na cha janma duhkham । kim nama rodishi sakhe na cha te vikaro jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 34 ॥
किं नाम रोदिषि सखे न च ते स्वरूपं किं नाम रोदिषि सखे न च ते विरूपम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३५ ॥
kim nama rodishi sakhe na cha te svarupam kim nama rodishi sakhe na cha te virupam । kim nama rodishi sakhe na cha te vayamsi jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 35 ॥
किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि किं नाम रोदिषि सखे न च ते मनांसि । किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३६ ॥
kim nama rodishi sakhe na cha te vayamsi kim nama rodishi sakhe na cha te manamsi । kim nama rodishi sakhe na tavendriyani jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 36 ॥
किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति कामः किं नाम रोदिषि सखे न च ते प्रलोभः । किं नाम रोदिषि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३७ ॥
kim nama rodishi sakhe na cha te’sti kamah kim nama rodishi sakhe na cha te pralobhah । kim nama rodishi sakhe na cha te vimohah jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 37 ॥
ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी । ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३८ ॥
aishvaryam ichchhasi katham na cha te dhanani aishvaryam ichchhasi katham na cha te hi patni । aishvaryam ichchhasi katham na cha te mameti jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 38 ॥
लिङ्गप्रपञ्चजनुषी न च ते न मे च निर्लज्जमानसमिदं च विभाति भिन्नम् । निर्भेदभेदरहितं न च ते न मे च ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ३९ ॥
lingaprapanchajanushi na cha te na me cha nirlajjamanasam idam cha vibhati bhinnam । nirbhedabhedarahitam na cha te na me cha jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 39 ॥
नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम् । नो वाणुमात्रमपि ते हि सकामरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४० ॥
no vanumatram api te hi viragarupam no vanumatram api te hi saragarupam । no vanumatram api te hi sakamarupam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 40 ॥
ध्याता न ते हि हृदये न च ते समाधि- र्ध्यानं न ते हि हृदये न बहिः प्रदेशः । ध्येयं न चेति हृदये न हि वस्तु कालो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४१ ॥
dhyata na te hi hridaye na cha te samadhi dhyanam na te hi hridaye na bahih pradeshah । dhyeyam na cheti hridaye na hi vastu kalo jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 41 ॥
यत्सारभूतमखिलं कथितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुर्न न शिष्यः । स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ॥ ४२ ॥
yat sarabhutam akhilam kathitam maya te na tvam na me na mahato na gurur na na shishyah । svachchhandarupasahajam paramarthatattvam jnanamritam samarasaṁ gaganopamo’ham ॥ 42 ॥
कथमिह परमार्थं तत्त्वमानन्दरूपं कथमिह परमार्थं नैवमानन्दरूपम् । कथमिह परमार्थं ज्ञानविज्ञानरूपं यदि परमहमेकं वर्तते व्योमरूपम् ॥ ४३ ॥
katham iha paramartham tattvam anandarupam katham iha paramartham naivam anandarupam । katham iha paramartham jnanavijnanarupam yadi param aham ekam vartate vyomarupam ॥ 43 ॥
दहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेक- मवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम् । समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम् ॥ ४४ ॥
dahanapavanahinam viddhi vijnanam ekam avanijalavihinam viddhi vijnanarupam । samagamanavihinam viddhi vijnanam ekam gaganam iva vishalam viddhi vijnanam ekam ॥ 44 ॥
न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम् । रूपं विरूपं न भवामि किञ्चित् स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम् ॥ ४५ ॥
na shunyarupam na vishunyarupam na shuddharupam na vishuddharupam । rupam virupam na bhavami kinchit svaruparupam paramarthatattvam ॥ 45 ॥
मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा । त्यागात्यागविषं शुद्धममृतं सहजं ध्रुवम् ॥ ४६ ॥
muncha muncha hi samsaram tyagam muncha hi sarvatha । tyagatyagavisham shuddham amritam sahajam dhruvam ॥ 46 ॥
इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥