अथ द्वितीयोऽध्यायः
बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य । एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम् ॥ १ ॥
balasya va vishayabhogaratasy vapi murkhasya sevakajanasya grihasthitasya । etad guroh kim api naiva na chintaniyam ratnam katham tyajati ko’pyashuchau pravishtam ॥ 1 ॥
नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव । सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान् ॥ २ ॥
naivatra kavyaguna eva tu chintaniyo grahyah param gunavata khalu sara eva । sindurachitrarahita bhuvi rupashunya param na kim nayati naur iha gantukaman ॥ 2 ॥
प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम् । ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम् ॥ ३ ॥
prayatnena vina yena nishchalena chalachalam । grastam svabhavatah shantam chaitanyam gaganopamam ॥ 3 ॥
अयत्नाच्छालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम् । सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम ॥ ४ ॥
ayatnach chalayedyas tu ekam eva characharam । sarvagam tat katham bhinnam advaitam vartate mama ॥ 4 ॥
अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम् । गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम् ॥ ५ ॥
ahameva param yasmatsarat sarataram shivam । gamagamavinirmuktam nirvikalpam nirakulam ॥ 5 ॥
सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम् । सम्पूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम् ॥ ६ ॥
sarvavayavanirmuktam tathaham tridasharchitam । sampurnatvan na grihnami vibhagam tridashadikam ॥ 6 ॥
प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान् । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले ॥ ७ ॥
pramadena na sandehah kim karishyami vrittiman । utpadyante viliyante budbudash cha yatha jale ॥ 7 ॥
महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि । मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च ॥ ८ ॥
mahadadini bhutani samapyaivam sadaiva hi । mridudravyeshu tikshneshu gudeshu katukeshu cha ॥ 8 ॥
कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले । प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे ॥ ९ ॥
katutvam chaiva shaityatvam mridutvam cha yatha jale । prakritih purushas tadvad abhinnam pratibhati me ॥ 9 ॥
सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम् । मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम् ॥ १० ॥
sarvakhyarahitam yad yat sukshmat sukshmataram param । manobuddhindriyatitam akalankam jagatpatim ॥ 10 ॥
ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत् । त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम् ॥ ११ ॥
idrisham sahajam yatra aham tatra katham bhavet । tvam eva hi katham tatra katham tatra characharam ॥ 11 ॥
गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम् । चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च ॥ १२ ॥
gaganopamam tu yat proktam tad eva gaganopamam । chaitanyam doshahinam cha sarvajnam purnam eva cha ॥ 12 ॥
पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम् । वारिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम् ॥ १३ ॥
prithivyam charitam naiva marutena cha vahitam । varina pihitam naiva tejomadhye vyavasthitam ॥ 13 ॥
आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्व्याप्तं च केनचित् । स बाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम् ॥ १४ ॥
akasham tena samvyaptam na tad vyaptam cha kenachit । sa bahyabhyantaram tishthaty avachchhinnam nirantaram ॥ 14 ॥
सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः । आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत् ॥ १५ ॥
sukshmatvat tad adrishyatvan nirgunatvach cha yogibhih । alambanadi yat proktam kramad alambanam bhavet ॥ 15 ॥
सतताभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत् । तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः ॥ १६ ॥
satatabhyasayuktas tu niralambo yada bhavet । tallayal liyate nantar gunadoshavivarjitah ॥ 16 ॥
विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च । एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम् ॥ १७ ॥
vishavishvasya raudrasya mohamurchchapradasya cha । ekam eva vinashaya hy amogham sahajamritam ॥ 17 ॥
भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम् । भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते ॥ १८ ॥
bhavagamyam nirakaram sakaram drishtigocharam । bhavabhavavinirmuktam antaralam tad uchyate ॥ 18 ॥
बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते । अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥ १९ ॥
bhyabhavam bhaved vishvam antah prakritir uchyate । antarad antaram jneyam narikelaphalambuvat ॥ 19 ॥
भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम् । मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ॥ २० ॥
bhrantijnanam sthitam bahyam samyagjnanam cha madhyagam । madhyan madhyataram jneyam narikelaphalambuvat ॥ 20 ॥
पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः । तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः ॥ २१ ॥
paurnamasyam yatha chandra eka evatinirmalah । tena tat sadhrisham pashyed dvidhadrshtir viparyayah ॥ 21 ॥
अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः । दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः ॥ २२ ॥
anenaiva prakaren buddhibhedo na sarvagah । data cha dhiratam eti giyate namakotibhih ॥ 22 ॥
गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः । यस्तु सम्बुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात् ॥ २३ ॥
guruprajnaprasadena murkho va yadi panditah । yas tu sambudhyate tattvam virakto bhavasagarat ॥ 23 ॥
रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः । दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम् ॥ २४ ॥
ragadveshavinirmuktah sarvabhutahite ratah । dridhabodhash cha dhirash cha sa gachchet paramam padam ॥ 24 ॥
घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा । देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि ॥ २५ ॥
ghate bhinne ghatakash akashe liyate yatha । dehabhave tatha yogi svarupe paramatmani ॥ 25 ॥
उक्तेयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः । न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः ॥ २६ ॥
ukteyam karmayuktanam matir yante’pi sa gatih । na chokta yogayuktanam matir yante’pi sa gatih ॥ 26 ॥
या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिन्द्रियाद्वदेत् । योगिनां या गतिः क्वापि ह्यकथ्या भवतोर्जिता ॥ २७ ॥
ya gatih karmayuktanam sa cha vagindriyad vadet । yoginam ya gatih kvapi hy akathya bhavatorjita ॥ 27 ॥
एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्गं योगिनां नैव कल्पितम् । विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते ॥ २८ ॥
evam jnatva tv amum margam yoginam naiva kalpitam । vikalpavarjanam tesham svayam siddhih pravartate ॥ 28 ॥
तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा । न योगी पश्यते गर्भं परे ब्रह्मणि लीयते ॥ २९ ॥
tirthe vantyajagehe va yatra kutra mrito’pi va । na yogi pashyate garbham pare brahmani liyate ॥ 29 ॥
सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः । सकृदपि तदभावात्कर्म किञ्चिन्नकुर्यात् तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी ॥ ३० ॥
sahajam ajam achintyam yas tu pashyet svarupam ghatati yadi yatheshtam lipyate naiva doshaih । sakrid api tadabhavat karma kinchin na kuryat tad api na cha vibaddhah samyami va tapasvi ॥ 30 ॥
निरामयं निष्प्रतिमं निराकृतिं निराश्रयं निर्वपुषं निराशिषम् । निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३१ ॥
niramayam nispratimam nirakritim nirashrayam nirvapusham nirashisham । nirdvandvanirmoham aluptashaktikam tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 31 ॥
वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यन्त्रसम्पदः । मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३२ ॥
vedo na diksha na cha mundanakriya gurur na shishyo na cha yantrasampadah । mudradikam chapi na yatra bhasate tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 32 ॥
न शाम्भवं शाक्तिकमानवं न वा पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा । आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३३ ॥
na shambhavam shaktikam manavam na va pindam cha rupam cha padadikam na va । arambhanishpattighatadikam cha no tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 33 ॥
यस्य स्वरूपात्सचराचरं जग- दुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा । पयोविकारादिव फेनबुद्बुदा- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३४ ॥
yasya svarupat sacharacharam jagad utpadyate tishthati liyate’pi va । payovikarad iva phenabudbudah tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 34 ॥
नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते । नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किञ्चि- त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३५ ॥
nasanirodho na cha drishtir asanam bodho’py abodho’pi na yatra bhasate । nadipracharo’pi na yatra kinchit tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 35 ॥
नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता । मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३६ ॥
nanatvam ekatvam ubhatvam anyata anutva dirghatvam ahattva shunyata । manatvam eyatva samatva varjitam tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 36 ॥
सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसङ्ग्रही वा यदि वा न सङ्ग्रही । निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३७ ॥
susamyami va yadi va na samyami susangrahi va yadi va na sangrahi । nishkarmako va yadi va sakarmaka tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 37 ॥
मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम् । अहङ्कृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ॥ ३८ ॥
mano na buddhir na shariram indriyam tanmatrabhutani na bhutapanchakam । ahankritish chapi viyatsvarupakam tam isham atmanam upaiti shashvatam ॥ 38 ॥
विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते । शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्वं विधेयं यदि वा निषिध्यते ॥ ३९ ॥
vidhau nirodhe paramatmatam gate na yoginash chetasi bhedavarjite । shaucham na vashaucham alingabhavana sarvam vidheyam yadi va nishidhyate ॥ 39 ॥
मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता । इमां कथामुक्तवतो गुरोस्त- द्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रकाशते ॥ ४० ॥
mano vacho yatra na shaktam iritum nunam katham tatra guropadeshata । imam katham uktavato guros tad yuktasya tattvam hi samam prakashate ॥ 40 ॥
इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥